Hai espazos en que a lingua fala sen intermediarios. Sen modas, sen estratexias, sen corrección política. Os cemiterios son un deles. As palabras gravadas na pedra constitúen un testemuño directo das eleccións lingüísticas dunha sociedade e, ao mesmo tempo, unha expresión fonda da identidade, da memoria e da pertenza. Nese territorio simbólico sitúase Palabra e Memoria, un proxecto de educación social e investigación que leva máis de dúas décadas documentando o uso do galego nos camposantos de Galicia.
Un proxecto de educación social
Palabra e Memoria é un proxecto de pescuda sobre a presenza da lingua galega nas inscricións funerarias —lápidas, panteóns, necrolóxicas, bandas florais— e nace coa convicción de que a lingua, tamén no momento da despedida, é unha ferramenta de transformación social.
O proxecto concíbese como unha iniciativa orientada a visualizar, estudar e divulgar o uso do galego nun ámbito público pouco explorado desde o punto de vista lingüístico, mais de grande carga simbólica.
Coordinación traballo colaborativo
O proxecto está coordinado por Bernardo Penabade, profesor de lingua galego-portuguesa e referente no ámbito da normalización lingüística. O proxecto naceu en Burela no ano 2004 e funciona como unha iniciativa aberta á sociedade, sustentada no traballo de investigadores e investigadoras voluntarias. O labor principal consiste na catalogación das inscricións funerarias en lingua galega existentes nos cemiterios de Galicia.
As persoas participantes realizan visitas aos camposantos, rexistran as inscricións e incorporan os datos a unha base común. Este proceso xera non só coñecemento científico, senón tamén unha aprendizaxe continua arredor da lingua, da memoria colectiva e da historia local.
Datos, territorio e obxectivos actuais
Na actualidade, Palabra e Memoria recompila información de arredor de 50.000 panteóns e abrangue xa 290 concellos de Galicia. O obxectivo inmediato é completar o rexistro das 3.771 parroquias existentes.
Toda a información está recollida nun mapa interactivo que permite visualizar a presenza do galego nos cemiterios de maneira xeolocalizada e observar patróns territoriais e evolucións no tempo.
Cemiterios como espazos de comunicación pública
Palabra e Memoria entende os cemiterios como espazos públicos de comunicación. O que se escribe neles forma parte do discurso colectivo e merece ser observado, analizado e debatido.
Neste ámbito, a diglosia amósase con especial crudeza. Por iso, Palabra e Memoria promove activamente o uso do galego nos rituais funerarios, ofrecendo orientación e apoio tanto a familias como a empresas do sector.
Como colaborar co proxecto
Palabra e Memoria é unha iniciativa aberta á cidadanía. Calquera persoa pode colaborar como investigadora voluntaria, contribuír á difusión do proxecto ou solicitar asesoramento para o uso do galego en inscricións funerarias, necrolóxicas ou elementos florais.
O proxecto está presente en Facebook e Instagram, onde se comparten datos, reflexións e materiais divulgativos, e onde é posible seguir a evolución dun traballo que conecta lingua, memoria e identidade.
Completar o mapa das parroquias galegas é un reto colectivo. Cada visita a un camposanto suma. Porque a memoria tamén se constrúe con palabras.
